Sukhoi Su-27 tidak hanya meninggalkan nama yang besar dalam sejarah penerbangan dunia. Nilai terbesar bagi jet pejuang gergasi ini adalah terletak pada keupayaan reka bentuk asal itu sendiri untuk berkembang menjadi satu keluarga pesawat tempur moden yang terus digeruni beberapa dekad selepas Perang Dingin berakhir.
Daripada reka bentuk asas Sukhoi Su-27, lahir pelbagai cabang varian Flanker yang lebih maju seperti Sukhoi Su-30, Sukhoi Su-33, Sukhoi Su-34, dan Sukhoi Su-35. Di Malaysia, legasi gergasi udara ini hadir secara nyata melalui pengoperasian jet pejuang Sukhoi Su-30MKM oleh Tentera Udara Diraja Malaysia.
Walaupun Malaysia tidak pernah mengoperasikan model asas Sukhoi Su-27, model Sukhoi Su-30MKM negara sebenarnya datang daripada garis keturunan reka bentuk yang sama. Hubungan teknikal ini menjadikan pemahaman terhadap sejarah Sukhoi Su-27 amat penting bagi membongkar reka bentuk serta cabaran sebenar dalam menguruskan ekosistem pesawat Sukhoi di dalam perkhidmatan TUDM.
Pengalaman mengendalikan Sukhoi Su-30MKM menunjukkan bahawa menguruskan pesawat tempur berat bukan sekadar soal kelajuan, kelincahan, atau kuasa enjin semata-mata, sebaliknya ia menuntut sebuah ekosistem senggaraan, latihan juruterbang, bekalan alat ganti, kepakaran teknikal tempatan, serta sokongan industri yang kukuh bagi memastikan pesawat benar-benar mampu mempertahankan ruang udara negara pada bila-bila masa.
Daripada satu platform kepada keluarga tempur
Keupayaan Sukhoi Su-27 untuk berkembang menjadi beberapa varian yang berbeza membuktikan kekuatan asas reka bentuk yang dihasilkan oleh para jurutera Sukhoi. Sebuah platform pesawat yang baik biasanya mempunyai ruang naik taraf yang luas untuk menerima sistem komputer baharu, memikul peranan tempur yang berbeza, serta memenuhi keperluan operasi yang berubah mengikut peredaran zaman.
Laporan daripada Encyclopedia Britannica merekodkan bahawa Sukhoi Su-27 mula diperkenalkan kepada angkatan udara Soviet pada tahun 1985. Seterusnya, jet pejuang berat ini berkembang menjadi antara aset pertahanan udara utama bagi negara Rusia, Ukraine, Belarus, Kazakhstan, Uzbekistan, Indonesia, India, China, dan Vietnam.
Perkembangan ini menunjukkan bahawa Sukhoi Su-27 bukan sahaja penting kepada wilayah asalnya, malah turut membentuk pilihan kekuatan kuasa udara bagi beberapa buah negara luar selepas era Perang Dingin.
Dalam salasilah keluarga Flanker, model Sukhoi Su-30 muncul sebagai cabang pesawat dua tempat duduk yang lebih sesuai untuk menjalankan misi pelbagai peranan. Model Sukhoi Su-33 pula dikembangkan khusus untuk operasi di atas kapal pengangkut pesawat, manakala Sukhoi Su-34 dibangunkan bagi misi serangan bom jarak jauh.
Varian Sukhoi Su-35 pula menjadi contoh pemodenan paling mendalam terhadap garis reka bentuk asal. Pihak United Aircraft Corporation menyifatkan Sukhoi Su-35 sebagai model jet pejuang yang menggunakan sepenuhnya segala penyelesaian teknikal terbaik yang telah terbukti berkesan daripada evolusi keluarga Sukhoi Su-27 dan Sukhoi Su-30.
Jet pejuang Sukhoi Su-35 mencerminkan kesinambungan legasi reka bentuk Flanker, yang berevolusi daripada platform era Soviet kepada antara pesawat penguasaan udara paling berkeupayaan dalam inventori Rusia moden. Foto: Russian Aerospace Forces
Malaysia dan cabang Flanker
Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM) tidak pernah memiliki atau mengoperasikan model Sukhoi Su-27, sebaliknya aset strategik yang digunakan oleh negara ialah Sukhoi Su-30MKM, iaitu sebuah varian khas dalam keluarga Sukhoi Su-30 yang berasal daripada garis keturunan Flanker.
Perbezaan label ini sangat penting untuk difahami kerana kesilapan menyebut jenis pesawat boleh mengelirukan tanggapan masyarakat mengenai inventori pertahanan negara. Walau bagaimanapun, hubungan teknikal antara Sukhoi Su-27 dengan Sukhoi Su-30MKM tetap berkait rapat.
Jet pejuang Sukhoi Su-30MKM membawa warisan reka bentuk Flanker yang tulen dari segi saiz badan yang besar, jarak jangkauan yang jauh, penggunaan dua enjin, kelincahan luar biasa, serta keperluan sokongan teknikal yang tinggi di darat.
Bagi Malaysia, Sukhoi Su-30MKM bukan sekadar sebuah pesawat yang diterbangkan untuk pertunjukan udara semata-mata. Ia merupakan sebuah aset strategik negara yang memerlukan barisan juruterbang yang terlatih, jurutera tempatan yang mahir, dokumentasi teknikal yang lengkap, bekalan alat ganti yang berterusan, kemudahan simulator, serta sistem persenjataan yang sentiasa siap siaga.
Atas sebab itu, Pangkalan Udara Gong Kedak dibina dan digezetkan sebagai pusat operasi utama yang paling kritikal bagi memastikan kelangsungan pengoperasian armada Sukhoi negara.
Harga sebenar pesawat berat
Memiliki pesawat tempur dalam kategori berat memberikan kelebihan taktikal yang sangat besar kepada sesebuah negara. Pesawat jenis ini mampu terbang dalam jarak yang jauh, membawa muatan peluru berpandu yang tinggi, serta memberikan kuasa tempur yang sangat digeruni oleh pihak lawan. Namun, segala kelebihan tersebut datang bersama dengan tanggungjawab kos dan pengurusan logistik yang sangat besar.
Kos sebenar bagi sebuah pesawat tempur tidak pernah berakhir pada hari dokumen kontrak perolehan ditandatangani.
Cabaran yang sebenar hanya bermula selepas pesawat selamat diterima di pangkalan udara negara di mana enjin perlu diselenggara secara berkala, struktur badan pesawat perlu diperiksa daripada risiko kehausan logam, sistem avionik perlu dikemas kini, barisan juruteknik perlu dilatih secara berterusan, dan rantaian alat ganti mesti sentiasa tersedia di dalam stor pangkalan.
Setiap rantaian elemen ini yang akan menentukan sama ada pesawat berkenaan benar-benar boleh terbang mempertahankan negara ataupun sekadar tersadai di dalam hangar.
Kementerian Pertahanan Malaysia memaklumkan bahawa program Service Life Extension Program bagi memanjangkan jangka hayat pesawat Sukhoi Su-30MKM dilaksanakan secara tempatan oleh syarikat Aerospace Technology Systems Corporation. Tujuan utama program ini adalah untuk memastikan setiap pesawat milik TUDM sentiasa berada dalam keadaan prestasi yang optimum melalui kerja pemulihan struktur serta kerja baik pulih menyeluruh.
Dari sudut industri pertahanan, pelaksanaan program tempatan seperti ini memberikan ruang yang sangat luas kepada syarikat anak tempatan untuk membina kemahiran teknikal bernilai tinggi dalam menguruskan dokumentasi ketenteraan serta melatih tenaga kerja pakar. Kebolehan ini merupakan asas utama kepada kedaulatan operasi pertahanan negara supaya kita tidak terlalu bergantung kepada bantuan pihak luar.
Nilai sesebuah pesawat tempur tidak diukur melalui kebolehan membeli sahaja, melainkan ditentukan oleh kemampuan negara untuk mengekalkan tahap kesiagaan sepanjang hayat perkhidmatannya.
Megah membawa identiti Jalur Gemilang, jet pejuang berat Sukhoi Su-30MKM merupakan aset strategik TUDM yang dibina berasaskan garis keturunan reka bentuk asal Flanker demi mempertahankan kedaulatan ruang angkasa negara. Foto: Zul Fadhli/Air Times
Kesiagaan tidak bergantung kepada pesawat sahaja
Dalam sistem pertahanan udara moden, perkataan kesiagaan bukan satu istilah kosong yang hanya dinilai melalui jumlah bilangan pesawat yang tersusun di atas tar landasan. Sebuah skuadron mungkin memiliki barisan pesawat yang paling canggih di dunia, namun keupayaan tempur yang sebenar adalah sangat bergantung kepada peratusan jumlah pesawat yang benar-benar boleh terbang, kualiti pengurusan senggaraan, serta kelancaran aliran bekalan alat ganti.
Sebagai langkah proaktif, TUDM pernah melaksanakan kajian audit yang menyeluruh terhadap pengurusan senggaraan dan pengaliran alat ganti pesawat di Pangkalan Udara Gong Kedak pada Mei 2025. Langkah pemeriksaan ini amat penting kerana pesawat tempur kategori berat mempunyai ekosistem teknikal yang sangat kompleks dan sensitif.
Tanpa sistem pengurusan alat ganti yang tersusun, keupayaan operasi armada pertahanan boleh terjejas teruk walaupun pesawat tersebut masih kelihatan lengkap berdiri di dalam hangar.
Selain pengurusan logistik, aspek pensijilan rasmi juga menjadi komponen utama dalam mengukuhkan ekosistem ini. TUDM telah merekodkan penyerahan sijil Approved Maintenance Organisation kepada No. 12 Skuadron serta Cawangan Kejuruteraan di Pangkalan Udara Gong Kedak.
Pengiktirafan ini membuktikan bahawa pengoperasian Sukhoi Su-30MKM di Malaysia turut melibatkan disiplin tatakelola teknikal yang sangat ketat, sekali gus menunjukkan bahawa kekuatan kuasa udara negara bukan sahaja terletak pada kemahiran juruterbang di kokpit, melainkan disokong kuat oleh kecekapan unit kejuruteraan di darat.
Warisan yang menuntut ekosistem
Warisan reka bentuk Sukhoi Su-27 tidak boleh dinilai dari sudut sejarah era Kesatuan Soviet sahaja. Legasi Flanker terus hidup dan relevan sehingga ke hari ini kerana reka bentuk asasnya berjaya berkembang menjadi satu keluarga pesawat tempur pelbagai peranan yang digunakan oleh banyak kuasa dunia, dan bagi Malaysia, warisan kejuruteraan tersebut mengalir megah di dalam setiap rangka Sukhoi Su-30MKM TUDM.
Pengajaran paling besar daripada artikel ini ialah aset udara moden sama sekali tidak boleh dipisahkan daripada ekosistem sokongan di belakangnya. Jet pejuang, barisan juruterbang, unit jurutera, rantaian alat ganti, kemudahan latihan, industri pertahanan tempatan, serta dasar perolehan kerajaan wajib bergerak seiring dalam satu landasan.
Sukhoi Su-27 telah membuktikan bahawa sebuah hasil reka bentuk kejuruteraan yang hebat mampu hidup lebih lama daripada zaman politik yang melahirkannya, namun bagi negara pengguna seperti Malaysia, cabaran terbesar adalah untuk memastikan pesawat daripada keluarga Flanker ini terus relevan, mampu disenggara dengan cekap, dan sentiasa bersedia untuk terbang mempertahankan kedaulatan ruang udara tanah air.