Perolehan Sistem Pertahanan Udara Jarak Sederhana atau Medium Range Air Defence (MERAD) kini memasuki fasa yang semakin penting dalam pelan pemodenan Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM).
Selepas beberapa tahun tumpuan banyak diberikan kepada pesawat pejuang ringan FA-50M, pesawat peronda maritim P-72M, sistem pesawat tanpa pemandu ANKA-S dan radar pertahanan udara, MERAD muncul sebagai satu lagi kepingan besar dalam susunan pertahanan udara negara.
Panglima Tentera Udara, Jeneral Tan Sri Muhamad Norazlan Aris menjelaskan bahawa program MERAD telah mendapat kelulusan asas, dengan calon-calon telah disenarai pendek sebelum beralih ke fasa pembukaan tender.
Beliau turut menegaskan bahawa dokumentasi tender berada di bawah bidang kuasa Kementerian Pertahanan, manakala penilaian kelak perlu berpandukan dokumen rasmi, bukti teknikal dan pemeriksaan fizikal terhadap sistem yang ditawarkan.
Perkara itu penting kerana MERAD bukan pembelian aset biasa dan ianya bukan sekadar menambah satu lagi sistem persenjataan ke dalam inventori. Dalam konteks pertahanan udara, MERAD ialah lapisan tengah yang menghubungkan pengesanan awal, pemerintahan dan kawalan, tindak balas pesawat tempur serta sistem pertahanan jarak dekat.
Mengisi ruang antara pengesanan dan tindak balas
TUDM sedang membina semula ekosistem keupayaan udara secara berfasa, FA-50M memberi dimensi tempur dan latihan lanjutan, Maritime Patrol Aircraft (MPA) P-72M pula memperkukuh rondaan maritim dan ANKA-S menyumbang kepada perisikan, pengawasan dan tinjauan, manakala radar pertahanan udara meningkatkan keupayaan melihat lebih awal.
MINDEF turut memaklumkan bahawa kontrak 18 FA-50M dimuktamadkan pada Mei 2023, dengan penyerahan dijadual bermula pada 2026.
Bagi P-72M pula, MINDEF menyatakan lawatan rasmi ke Leonardo di Itali dibuat bagi meninjau kemajuan pembinaan dua pesawat MPA Fasa 1 yang diperoleh pada 2023 bernilai kira-kira RM900 juta. ANKA-S pula telah dilancarkan di Labuan pada 16 Jun 2026 sebagai aset sistem pesawat tanpa pemandu altitud sederhana jarak jauh bagi memperkukuh pengawasan maritim negara.
Namun, keupayaan melihat ancaman tidak sama dengan keupayaan memintas ancaman. Radar boleh mengesan, MPA dan dron boleh memantau manakala Light Combat Aircraft (LCA) boleh bertindak balas. Tetapi dalam keadaan ruang udara semakin padat dengan dron, peluru berpandu kruis, pesawat moden dan ancaman berprofil rendah, negara memerlukan sistem darat-ke-udara yang mampu melindungi kawasan penting tanpa meletakkan semua beban kepada pesawat tempur.
Maritime Patrol Aircraft (MPA) ATR 72 MPA./Foto: Leonardo
Pertahanan udara berlapis, bukan satu sistem tunggal
Pertahanan udara moden tidak boleh bergantung kepada satu jenis aset, sistem jarak dekat sesuai untuk ancaman tertentu pada ruang yang lebih hampir. Pesawat tempur pula penting untuk rondaan, pemintasan dan tindak balas udara. Tetapi kedua-duanya mempunyai batas dari segi liputan, kos operasi, masa tindak balas dan keperluan kesiapsiagaan.
MERAD mengisi ruang pertengahan itu sekaligus membolehkan negara membina pertahanan udara berlapis, iaitu gabungan sensor, pusat kawalan, sistem jarak dekat, sistem jarak sederhana dan pesawat tempur. Bernama melaporkan bahawa perolehan MERAD dirancang di bawah Rancangan Malaysia Ke-13, Rolling Plan Pertama, bagi melengkapkan serta mengintegrasikan operasi dengan sistem pertahanan udara jarak dekat yang telah digunakan dalam Angkatan Tentera Malaysia (ATM).
Maksudnya, nilai MERAD bukan hanya pada jarak peluru berpandu. Nilai sebenarnya terletak pada keupayaan sistem itu menyumbang kepada rangkaian pertahanan udara yang lebih luas. Jika sistem itu gagal diintegrasikan dengan radar, komunikasi, latihan, penyelenggaraan dan prosedur operasi bersama, maka kelebihannya akan terbatas.
Sebab itu kenyataan Panglima Tentera Udara mengenai keperluan penilaian dokumen dan pemeriksaan fizikal amat penting. Dalam perolehan pertahanan, spesifikasi di atas kertas tidak memadai. Sistem perlu dibuktikan dari segi keupayaan sebenar, kebolehselenggaraan, sokongan alat ganti, latihan pengguna, keserasian dengan sistem sedia ada dan kos kitar hayat.
Ancaman udara tidak lagi datang daripada pesawat sahaja
Perang moden menunjukkan bahawa ancaman udara semakin pelbagai. Dron kecil boleh digunakan untuk tinjauan, gangguan dan serangan. Dron jarak jauh boleh menyasarkan infrastruktur. Peluru berpandu kruis pula mampu terbang pada profil rendah dan mencabar sistem pengesanan. Pesawat tempur moden pula membawa senjata jarak jauh yang membolehkan serangan dibuat tanpa memasuki ruang udara sasaran.
CSIS melalui projek Missile Threat menyatakan bahawa dron kecil telah menjadi ancaman serius di medan moden, manakala pertahanan terhadapnya memerlukan gabungan kaedah kinetik dan bukan kinetik. RAND pula menilai peluru berpandu kruis dan dron serangan sebagai pilihan serangan awal yang terus relevan kerana daya tahan, keberkesanan dan kos relatifnya.
Bagi Malaysia, isu ini perlu dilihat secara realistik. Negara tidak semestinya berdepan ancaman perang terbuka dalam masa terdekat, tetapi pertahanan udara tidak boleh dibina selepas krisis bermula. Ia perlu disusun lebih awal, diuji, disepadukan dan diselenggara sebelum ancaman benar-benar muncul.
Mengapa selepas LCA dan MPA?
Pesawat Tempur Ringan (LCA) FA-50./Foto: KAI
FA-50M dan P-72M mendapat perhatian besar kerana kedua-duanya mudah difahami oleh umum. Satu ialah pesawat tempur ringan dan latihan lanjutan. Satu lagi ialah pesawat peronda maritim yang berkait langsung dengan pengawasan Zon Ekonomi Eksklusif (ZEE) negara dan keselamatan maritim.
Dalam sidang media sama, Panglima Tentera Udara turut menyatakan bahawa dua FA-50M pertama dijangka tiba pada Oktober, manakala pesawat terakhir dijangka tiba pada Mac 2028. Airtimes turut melaporkan bahawa fasiliti di Pangkalan Udara Kuantan bagi FA-50M dijangka sedia menjelang Oktober.
Namun, selepas aset pengawasan dan aset tempur diperoleh, soalan berikutnya ialah bagaimana negara mempertahankan ruang dan aset strategik daripada serangan udara jarak jauh, dron dan peluru berpandu.
MERAD adalah jawapannya kerana ianya bukan menggantikan LCA atau MPA, tetapi melengkapkan kedua-duanya. MPA membantu melihat kawasan maritim. Dron ISR membantu memanjangkan tempoh pengawasan. Radar memberi amaran awal. LCA memberi pilihan tindak balas udara. MERAD pula memberikan perlindungan darat-ke-udara yang boleh digerakkan sebagai sebahagian daripada pertahanan berlapis.
Dalam susunan ini, MERAD boleh dianggap perolehan paling strategik selepas LCA dan MPA kerana ia menyentuh asas keselamatan ruang udara, bukan hanya peningkatan satu platform.
Risiko sebenar: integrasi dan kitaran hayat
Sistem pertahanan udara jarak sederhana memerlukan latihan berterusan, stok peluru berpandu, alat ganti, sokongan teknikal, penyelenggaraan, keselamatan siber, integrasi data dan disiplin pemerintahan.
Cabaran lebih besar ialah memastikan sistem yang dipilih tidak berdiri sendiri. Jika radar, pusat kawalan, sistem jarak dekat dan platform udara tidak dapat berkongsi maklumat secara berkesan, lapisan pertahanan akan wujud secara fizikal tetapi tidak semestinya berfungsi sebagai satu rangkaian.
Sebab itu perolehan MERAD perlu dilihat melalui tiga soalan utama. Pertama, adakah sistem itu sesuai dengan keperluan operasi Malaysia? Kedua, adakah ia boleh disepadukan dengan sistem sedia ada dan aset yang sedang diterima? Ketiga, adakah negara mampu menampung kos kitar hayatnya untuk tempoh panjang?.
Penutup: kepingan yang melengkapkan gambaran besar
MERAD menjadi penting kerana ia muncul pada masa TUDM sedang menyusun semula keupayaan udara secara lebih menyeluruh. LCA memperkukuh latihan dan tempur, MPA dan ANKA-S memperluas pengawasan, radar menambah keupayaan pengesanan, MERAD pula berpotensi menjadi lapisan pertahanan yang memberi tindak balas darat-ke-udara terhadap ancaman yang semakin pelbagai.
Atas sebab itu, MERAD wajar dianggap antara perolehan paling strategik selepas LCA dan MPA. Bukan kerana ia paling menonjol dari segi visual, tetapi kerana ia menutup jurang penting dalam pertahanan udara berlapis negara.
Namun, nilai sebenar MERAD hanya akan terbukti apabila sistem yang dipilih bukan sahaja memenuhi spesifikasi, tetapi mampu beroperasi dalam rangkaian pertahanan udara Malaysia secara konsisten, mampu diselenggara untuk jangka panjang dan benar-benar menyokong kesiapsiagaan negara. -airtimes.my