Perang Ukraine memberi satu pengajaran penting kepada perancang pertahanan bahawa ancaman udara moden tidak semestinya datang daripada peluru berpandu paling canggih atau paling mahal. Dalam keadaan tertentu, senjata lebih murah yang digunakan secara besar-besaran boleh memberi tekanan strategik yang sama serius kepada pertahanan udara.
Antara contoh paling jelas ialah bom luncur (glide bomb), senjata ini bukan perkara baharu, tetapi penggunaannya dalam perang Ukraine menunjukkan bagaimana bom udara yang diubah suai dengan sayap, sirip kawalan dan sistem panduan boleh menukar kos perbelanjaan perang.
Pihak penyerang boleh melancarkannya dari jarak lebih selamat, manakala pihak bertahan terpaksa menggunakan sistem pengesanan, pemintas dan stok peluru yang jauh lebih mahal untuk mengurangkan kesannya.
Bagi Malaysia dan Asia Tenggara, isu ini tidak perlu dibaca sebagai ramalan ancaman segera. Nilainya terletak pada pengajaran perancangan. Dalam perang moden, keupayaan pertahanan udara tidak boleh dinilai hanya melalui senarai aset, tetapi melalui ketahanan keseluruhan sistem: pengesanan awal, latihan, stok munisi, perlindungan pangkalan, peperangan elektronik, logistik dan kemampuan terus beroperasi apabila tekanan datang berulang kali.
Apa itu bom luncur?
Bom luncur (glide bomb) ialah bom udara yang dipasang dengan permukaan aerodinamik seperti sayap atau sirip kawalan. Selepas dilepaskan daripada pesawat, sayap atau sirip itu membolehkan bom meluncur ke arah sasaran, sekali gus menukar altitud dan kelajuan pesawat kepada jarak mendatar.
Joint Air Power Competence Centre (JAPCC), pusat kompetensi kuasa udara NATO, menjelaskan bahawa bom luncur menggunakan permukaan aerodinamik untuk mencapai jarak selamat yang lebih jauh berbanding bom tidak berpandu biasa. Dalam penjelasan itu, bom luncur memasuki fasa luncuran terkawal selepas dilepaskan, dengan sistem panduan seperti navigasi satelit dan navigasi inersia membantu mengarahkannya ke sasaran.
Dalam bentuk mudah, bom luncur bukan peluru berpandu penuh. Ia lazimnya tidak mempunyai enjin roket seperti peluru berpandu jelajah. Kelebihannya terletak pada gabungan bom sedia ada, kit panduan, sayap tambahan dan pelancaran dari pesawat. Gabungan ini membolehkan pihak penyerang meningkatkan jarak serangan tanpa perlu menggunakan senjata yang jauh lebih mahal bagi setiap sasaran.
Inilah yang menjadikan bom luncur berbahaya dalam konteks perang berpanjangan. Ia bukan hanya soal ketepatan atau kuasa letupan, tetapi soal skala. Jika sebuah negara mempunyai stok bom lama yang besar dan mampu memasangnya dengan kit luncur serta sistem panduan, senjata yang asalnya konvensional boleh bertukar menjadi alat tekanan jarak selamat.
Ukraine sebagai medan ujian
Bom luncur telah digunakan secara meluas dalam peperangan di Ukraine, sekaligus memberi kesan besar kepada kedudukan tentera dan infrastruktur./Foto: Russian Defense Ministry
Penggunaan bom luncur Rusia di Ukraine menjadi perhatian kerana skala dan kesannya. Associated Press melaporkan bahawa Rusia meningkatkan penggunaan bom luncur yang diubah suai daripada stok era Soviet untuk memusnahkan bandar-bandar hadapan di timur Ukraine. Laporan itu menyatakan bom tersebut dipasang semula dengan sirip boleh lipat serta sistem panduan, dan sesetengahnya membawa bahan letupan antara 500 hingga 3,000 kilogram.
RAND pula menyatakan Rusia melancarkan ratusan bom luncur setiap minggu terhadap sasaran Ukraine di kawasan hadapan dan di belakang garisan hadapan. Dalam rencana sama, RAND memetik kenyataan Presiden Ukraine Volodymyr Zelenskyy bahawa 3,000 bom luncur mengenai sasaran pada Mac 2024. Angka ini wajar dibaca sebagai angka beratribusi kepada pihak Ukraine, bukan data bebas yang boleh dianggap muktamad tanpa semakan medan tambahan.
Fakta yang lebih kukuh ialah trendnya. Bom luncur digunakan secara meluas, memberi kesan besar kepada kedudukan tentera dan infrastruktur, serta memaksa Ukraine menumpukan perhatian kepada pertahanan udara, pesawat pemintas, peperangan elektronik dan serangan terhadap rantaian pelancar.
Dakwaan yang perlu dikawal
Dalam konflik aktif, maklumat mengenai jarak, ketepatan, kadar kegagalan dan jumlah sebenar senjata sering berubah. Laporan medan boleh datang daripada kerajaan, perisikan, media, imej sumber terbuka atau akaun media sosial. Tidak semua mempunyai tahap kebolehpercayaan yang sama.
Oleh itu, dakwaan seperti “jarak baharu 200 kilometer”, “semua bom luncur kebal gangguan elektronik” atau “setiap serangan tepat mengenai sasaran” tidak boleh ditulis sebagai fakta muktamad tanpa sumber rasmi dan pengesahan silang.
Yang boleh dinyatakan secara bertanggungjawab ialah Rusia telah menggunakan bom luncur secara besar-besaran, Ukraine menghadapi tekanan pertahanan udara, dan beberapa sumber berwibawa menilai senjata ini sebagai sebahagian daripada strategi Rusia untuk menyerang dari jarak selamat serta melemahkan stok pertahanan lawan.
IISS menilai bahawa Rusia menambah senjata jarak selamat kos rendah untuk menampung jumlah peluru berpandu berpandu tepat yang tidak mencukupi dan untuk menekan inventori pertahanan udara darat Ukraine.
Masalah sebenar: Nisbah kos dan skala serangan
Dilema utama bom luncur ialah nisbah kos, jika pihak penyerang menggunakan bom yang lebih murah tetapi pihak bertahan perlu memintasnya dengan peluru pemintas yang jauh lebih mahal, tekanan ekonomi akan berpihak kepada penyerang.
RAND menyatakan bahawa nisbah pertukaran kos ini tidak memihak kepada Ukraine kerana pemintas Patriot mahal, manakala serangan bom luncur boleh berlaku dalam jumlah besar. RAND juga menilai bahawa cara paling praktikal untuk mengurangkan ancaman ini ialah memusnahkan pesawat pelancar, sama ada di darat atau di udara, melalui gabungan peluru berpandu taktikal, keupayaan udara-ke-udara dan peperangan elektronik.
Masalahnya bukan hanya harga satu bom berbanding satu peluru pemintas. Masalah lebih besar ialah ketahanan sistem. Pertahanan udara perlu mengesan, menjejak, mengutamakan, memintas dan terus beroperasi walaupun diserang berulang kali. Jika stok pemintas menipis, radar terdedah, pangkalan diserang atau rantaian bekalan lambat mengganti peluru, sistem pertahanan udara boleh kehilangan keberkesanan walaupun teknologinya canggih.
Di sinilah bom luncur berubah daripada isu taktikal kepada isu strategik. Ia boleh digunakan untuk memaksa pihak lawan membelanjakan sumber secara tidak seimbang. Dalam perang moden, pihak yang mampu menghasilkan, mengubah suai dan melancarkan senjata dalam jumlah besar boleh mencipta tekanan berterusan tanpa perlu menggunakan senjata paling mahal bagi setiap sasaran.
Mengapa memintas bom sahaja tidak cukup
Bom udara siri FAB Rusia./Foto: Reddit
Pengajaran penting daripada Ukraine ialah pertahanan terhadap bom luncur tidak boleh bergantung kepada tindakan memintas bom selepas ia dilepaskan. Apabila bom sudah berada dalam fasa luncuran ke arah sasaran, pihak bertahan sudah masuk ke fasa yang paling mahal dan paling sukar.
JAPCC menilai bahawa masa depan pertahanan terhadap senjata seperti ini bergantung pada usaha mengganggu keseluruhan rantaian serangan, daripada proses pengesanan sasaran hingga pelancaran. Pendekatan itu lebih luas daripada pertahanan terminal, kerana ia memberi tumpuan kepada sasaran, sistem panduan, komunikasi, platform pelancar dan ruang operasi sebelum bom dilepaskan.
Ini bermaksud pertahanan perlu melihat keseluruhan ekosistem serangan. Pihak bertahan perlu mengganggu proses mengenal pasti sasaran, melindungi pangkalan, menyebarkan aset, menyamarkan kedudukan, menggerakkan sistem secara lebih lincah, menggunakan peperangan elektronik dan mengekalkan keupayaan pemintas pada lapisan akhir.
Konsep pertahanan udara berlapis menjadi penting dalam konteks ini. Radar jarak jauh, pesawat pemintas, sistem pertahanan udara jarak sederhana dan dekat, peperangan elektronik, perlindungan pangkalan, penyamaran serta mobiliti aset perlu berfungsi sebagai satu rangkaian. Senjata murah hanya menjadi masalah lebih besar apabila sistem pertahanan bertindak secara terpisah.
Pengajaran untuk Asia Tenggara
Asia Tenggara tidak sama dengan Ukraine. Geografinya lebih maritim, melibatkan ruang udara luas, kepulauan, laluan perdagangan, kawasan tuntutan bertindih dan persekitaran littoral yang kompleks. Namun, prinsip operasi bom luncur tetap relevan.
Ancaman jarak selamat berkos lebih rendah boleh memaksa negara kecil dan sederhana memikirkan semula cara mereka menilai pertahanan udara. Persoalannya bukan hanya siapa memiliki pesawat paling moden atau sistem peluru berpandu paling mahal. Persoalan lebih besar ialah siapa mempunyai rangkaian pengesanan, stok munisi, latihan, perlindungan pangkalan, peperangan elektronik dan keupayaan bertahan dalam tempoh panjang.
Bagi negara yang ruang udaranya luas tetapi bajet pertahanan terhad, isu ketahanan menjadi lebih penting. Sistem yang canggih tetapi kecil jumlahnya boleh ditekan jika serangan berlaku secara berulang. Dalam konteks maritim, perlindungan pangkalan udara, radar, pelabuhan, pusat pemerintahan dan laluan logistik menjadi sebahagian daripada pertahanan udara, bukan elemen berasingan.
Implikasi kepada Malaysia
Bagi Malaysia, isu bom luncur perlu dibaca sebagai pengajaran perancangan, bukan sebagai ramalan ancaman segera. Perolehan aset udara baharu, pembangunan keupayaan munisi berpandu dan peningkatan pertahanan udara perlu dilihat sebagai sebahagian daripada ekosistem yang sama.
Bernama melaporkan pada 24 April 2026 bahawa program perolehan 18 pesawat FA-50M Block 20 untuk Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM) mendahului jadual, dengan empat pesawat pertama dijangka diterima menjelang akhir 2026. Bernama dalam laporan terdahulu turut menyatakan varian FA-50M yang dibeli oleh TUDM akan dilengkapi keupayaan melancarkan peluru berpandu dan bom berketepatan tinggi.
Namun, kaitan utama dengan bom luncur bukan sekadar keupayaan membawa bom pintar. Kaitan lebih besar ialah ekosistem. Pesawat, sensor, data sasaran, sistem panduan, stok munisi, latihan, penyelenggaraan, doktrin dan jaringan pertahanan udara tidak boleh dilihat sebagai komponen berasingan.
Jika satu pihak mempunyai keupayaan melancarkan senjata jarak selamat, pihak bertahan perlu mempunyai sistem yang mampu mengesan, menilai dan bertindak secara berlapis. Jika sesebuah negara memiliki pesawat baharu tetapi tidak membina stok munisi, latihan berulang, perlindungan pangkalan dan integrasi sensor, nilai sebenar aset itu akan terbatas.
Pengajaran daripada Ukraine ialah jelas bahawa senjata yang murah tetapi digunakan secara besar-besaran boleh menjadi masalah strategik. Untuk Malaysia, rencana ini mengingatkan bahawa pembangunan kuasa udara dan pertahanan udara perlu dinilai melalui ketahanan sistem, bukan sekadar senarai aset.
Dalam perang moden, nilai pertahanan tidak hanya ditentukan oleh apa senjata yang dimiliki. Ia ditentukan oleh keupayaan negara mengesan ancaman, menyerap tekanan, membalas secara berkesan dan terus beroperasi apabila serangan berlaku berulang kali. -airtimes.my